Chiński Szok 2.0
czyli historia tego, jak Europa oddała mecz walkowerem z największą gospodarką świata.
Zacznijmy od jednej liczby, bo ona mówi wszystko. Koszt wytworzenia samej aluminiowej obudowy lampy ulicznej w polskiej odlewni: około 350 złotych. Koszt sprowadzenia z Chin całej gotowej lampy (z zasilaczem, odbłyśnikiem, emiterem) wraz z transportem przez pół świata: około 370 złotych.
Tylko dwadzieścia złotych różnicy. Tyle dziś dzieli polski przemysł od chińskiego.
Za dwadzieścia złotych dostajemy nie obudowę, ale kompletny produkt, przywieziony kontenerem z drugiego końca Eurazji (a do tego zerowy koszt transportu subsydiowany jest w wyniu umowy Światowego Związku Pocztowego, który kiedyś uważał Chiny za kraj rozwijający się).
Ta liczba pochodzi z opublikowanego w czerwcu raportu ZPP i Ośrodka Studiów Wschodnich „Polska - Europa - Chiny: współpraca czy pułapka uzależnienia?” czyli pierwszej tak systematycznej próby opisania, co „chiński szok 2.0” robi z polską gospodarką.
I choć raport ma swoje słabości, do których wrócę, jego zasadnicza diagnoza jest trudna do odparcia: przegrywamy, przegrywamy szybko, i przegrywamy w dużej mierze na własne życzenie.
Maszyna, która nie może zwolnić
O samym mechanizmie chińskiej ekspansji pisałem już wielokrotnie, ale mam wrażenie, że trzeba o tym pisać stale.
Nadwyżka handlowa Chin przekroczyła bilion dolarów rocznie i zbliża się do 1% światowego PKB. Ostatnim państwem, które notowało coś podobnego, były Stany Zjednoczone tuż po II wojnie światowej czyli w świecie, w którym reszta przemysłu leżała w gruzach. W samym handlu produktami przemysłowymi chińska nadwyżka przekracza dziś łączny wynik Niemiec i Japonii u szczytu ich eksportowej potęgi w latach 80.
To nie jest efekt uboczny sukcesu bo chiński model opiera się (jak piszą autorzy raportu, a przed nimi cała szkoła ekonomistów od Michaela Pettisa wzwyż) na systemowym subsydiowaniu produkcji przez gospodarstwa domowe. Płace rosną wolniej niż produktywność.
Niedowartościowany juan (według Goldman Sachs o 20–30%) działa jak ukryty podatek od konsumpcji. Represja finansowa trzyma oszczędności obywateli w bankach na sztucznie niskim procencie, żeby przemysł miał tani kapitał. System hukou dostarcza miastom milionów pracowników, którym nie trzeba zapewniać pełnych usług publicznych.
Efekt jest taki, że konsumpcja gospodarstw domowych od dwóch dekad nie przekracza 40% PKB, wobec około 55% średniej światowej i 70% w USA.
Wojny handlowe, jak głosi stara maksyma, to wojny klasowe. Chiński pracownik i chiński konsument finansują ekspansję, której owoce zbiera partia a rachunek płaci przemysł reszty świata. Skoro rynek wewnętrzny nie jest w stanie wchłonąć produkcji (ponad 36% wyrobów chińskiego przetwórstwa w 2024 r. sprzedano za granicę), nadwyżka musi gdzieś popłynąć. A najłatwiej płynie tam, gdzie nikt nie stawia tamy.
Czyli do Europy.
Rachunek za rok 2025
Raport ZPP/OSW próbuje ten koszt policzyć. Według modelowania makroekonomicznego (model przepływów międzygałęziowych MRIO) z europejskiego przemysłu w samym 2025 roku bezpowrotnie „uciekło” do Chin 87 miliardów euro wartości dodanej. Z tego 11,4 miliarda to bezpośrednia i pośrednia strata polskiej gospodarki. Zagrożonych jest około 45 tysięcy miejsc pracy w polskim przemyśle czyli przede wszystkim w bateriach, częściach motoryzacyjnych, AGD i stali.
Chiny przestały być „fabryką świata” pracującą na zlecenie Zachodu — stały się jego bezpośrednim rywalem, który gra według własnych reguł.
Tu uczciwość każe zatrzymać się na chwilę. Ta część raportu jest metodologicznie najsłabsza i sami autorzy to w metodyce przyznają: MRIO identyfikuje współwystępowanie zjawisk, nie związki przyczynowe, a wynik jest wrażliwy na założenia scenariusza kontrfaktycznego. Co więcej, raport nie jest wewnętrznie spójny: w części makroekonomicznej deficyt handlowy UE z Chinami za 2025 r. wynosi 425 miliardów euro, a kilkadziesiąt stron dalej, w rozdziale o e-commerce czyli „niemal 360 miliardów”.
Różnica 65 miliardów euro to nie literówka, to inna metodologia liczenia, której nikt nie wyjaśnił. Traktujmy więc te szacunki jako rząd wielkości, nie jako księgowość. Ale nawet jeśli prawdziwa strata Polski to nie 11,4, lecz 7 czy 8 miliardów euro rocznie to kierunek i dynamika są bezdyskusyjne.
Bo dynamikę widać w twardych danych celnych, bez żadnego modelowania. Michał Kulbacki pokazał w NanoAnalizie XYZ rzecz, która powinna wisieć w gabinecie każdego ministra: wartość importu towarów do Polski z Chin i Wietnamu (będącego w znacznej mierze chińskim zapleczem montażowym) sięgnęła 67 mld euro w ujęciu rocznym i niemal zrównała się z importem z Niemiec (71,4 mld).
Względem 2019 roku import z tego kierunku wzrósł ponad dwukrotnie. A w samochodach czyli kategorii, w której jeszcze niedawno w ogóle nie importowaliśmy z Chin a wartość wzrosła z 40 milionów euro w 2019 r. do 1,74 miliarda w ostatnich dwunastu miesiącach. Czterdziestokrotnie.
Ironia polega na tym, że nagłówkowe dane GUS wyglądają uspokajająco: polski handel zagraniczny jest niemal zrównoważony, eksport rośnie. Pod spodem trwa jednak wymiana strukturalna bo miejsce niemieckiego dostawcy komponentów zajmuje chiński dostawca gotowego wyrobu.
Kto tu właściwie zawinił
I tu dochodzimy do sedna, bo najłatwiej byłoby napisać kolejny tekst o perfidnym Pekinie. Pekin jest zły, drapieżny i zieje nienawiścią do Zachodu i to jest absolutna prawda (zostawmy na moment przyczyny tej nienawiści).
Xi Jinping już w 2020 roku wzywał wprost do „zacieśniania zależności międzynarodowych łańcuchów przemysłowych od Chin”, żeby stworzyć zdolność odstraszania. Kontrola eksportu metali ziem rzadkich i magnesów (98% dostaw magnesów do UE pochodzi z Chin), nowelizacja ustawy o handlu zagranicznym umożliwiająca retorsje poza ramami WTO, zakaz współpracy Nuctechu z Komisją Europejską w jej własnym dochodzeniu i to nie są działania partnera handlowego. To działania mocarstwa, które testuje, ile może sobie pozwolić. Odpowiedź brzmi: bardzo dużo, bo nikt nie stawia oporu.
Ale właśnie dlatego druga połowa tej historii jest ciekawsza. Jak trafnie ujął to Jakub Jakóbowski z OSW: państwo, które nie prowadzi własnej polityki przemysłowej, staje się biorcą polityki przemysłowej innych. Europa od dwóch dekad jest biorcą — i to biorcą entuzjastycznym i do tej pory bezkrytycznym.
Weźmy niemieckie koncerny, formalnie klejnoty europejskiego przemysłu. Prezes Mercedesa deklaruje, że w Chinach „trzeba być obecnym”, a jego firma „jeszcze mocniej stawia” na ten rynek. Szef Volkswagena nazywa Chiny „centrum szkoleniowym” swojej grupy.
Prezes BMW ostrzega, że kto nie dostrzega potencjału chińskiego rynku, „traci istotne szanse na globalny wzrost”. Według samego Volkswagena produkcja auta elektrycznego w całości ulokowana w Chinach jest o połowę tańsza i o 30% szybsza. Wniosek zarządów jest logiczny: skoro nie umiemy wygrać, przyłączmy się.
Tylko że (jak zauważa Jakóbowski w komentarzu przywołanym przez Krzysztofa Mazura na jego kanale o geoekonomii) te koncerny całkowicie oderwały się od własnych społeczeństw i kalkulują wyłącznie zyskiem kwartalnym. Linia podziału nie biegnie dziś między Niemcami a Polską.
Biegnie między zarządami wielkich koncernów, które dogadują się z Pekinem, a ich pracownikami i poddostawcami (w Bawarii, w Czechach, na Słowacji i na Dolnym Śląsku) którzy zostają z niczym. Gdy Berlin protestuje przeciwko unijnym cłom na chińskie auta, nie protestują „Niemcy” tylko prezesi trzech koncernów, które postawiły na Chiny i lobbują rękami własnego rządu przeciwko interesowi własnego kontynentu.
Odpowiedzią Europy powinien być asertywny de-risking.
A Bruksela? Bruksela produkuje mechanizmy. CBAM, mechanizm węglowy, który miał wyrównywać szanse, okazał się bezradny wobec prostego trade diversion przez Wietnam i Meksyk. Postępowania antydumpingowe ciągną się kwartałami, bo (jak mówił jeden z przedsiębiorców cytowanych w raporcie) każda decyzja wymaga „długich konsultacji pośród 27 członków UE”.
W tym czasie, jak ujął to inny respondent: „zanim Europa domknie jedną lukę, oni (Chiny) już testują dwa nowe modele operacyjne”. Francja wprowadza opłatę od przesyłek a chińskie platformy w kilka tygodni przenoszą ruch z lotniska pod Paryżem do Liège i obsługują rynek ciężarówkami. My płyniemy Titanicami, oni motorówką.
Do tego dochodzi kontekst, który w raporcie wybrzmiewa między wierszami, a który Jakóbowski nazywa wprost: „pauza strategiczna” w wojnie handlowej USA–Chiny. Waszyngton uderzył cłami, Pekin odpowiedział szantażem metalami ziem rzadkich, obie strony się cofnęły i teraz obie mogą zająć się konsumowaniem słabszych.
Główny strumień chińskiej nadprodukcji, wypchnięty z Ameryki, płynie do ostatniego dużego otwartego rynku świata. Do nas. Pekin nie rozbija przy tym europejskiej jedności frontalnie, ale wybiera pojedyncze stolice, kusi inwestycjami, straszy kosztami, hoduje sobie kolejnych adwokatów wewnątrz Rady. Centralna walka z Chinami nie toczy się dziś o cła. Toczy się o to, czy Unia w ogóle utrzyma zdolność do wspólnej decyzji.
Polska: podwykonawca cieszy się, jak zwalniają jego zleceniodawcę
W tej całej układance Polska zajmuje pozycję szczególnie eksponowaną to jest niestety i szczególnie bierna rola.
Nasz model rozwojowy po 1989 roku to głęboka integracja wsteczna w globalnych łańcuchach wartości, ze szczególnym uwzględnieniem niemieckiej maszyny eksportowej. Dekadami uważaliśmy to za twór idealny - dajemy zarabiać innym na taniej pracy u nas a dzięki temu rośnie nasze PKB.
Produkujemy układy hamulcowe, wiązki, systemy chłodzenia, fotele i elektronikę, które w fabrykach Europy Zachodniej stają się gotowymi produktami.
To był świetny interes przez ćwierć wieku. Dziś oznacza, że chiński cios wymierzony w Wolfsburg czy Stuttgart ląduje kaskadowo w Legnicy i Bielsku-Białej - ze zwielokrotnioną siłą, bo szok popytowy kumuluje się w górze łańcucha. Gdy niemiecki koncern tnie produkcję EV, polska fabryka traci kontrakt natychmiast.
A coraz częściej traci go podwójnie: europejskie centrale, walcząc o koszty, zastępują polskie podzespoły chińskimi, tańszymi o kilkadziesiąt procent. Subsydiowany fracht zjada naszą ostatnią przewagę czyli geografię.
Sektor bateryjny, który miał być nowym filarem Dolnego Śląska, w 2025 roku zanotował według raportu dwucyfrowy spadek eksportu bo chińskie ogniwa LFP po 40–45 EUR/kWh kontra europejskie koszty produkcji rzędu 75–85 EUR/kWh to nie jest konkurencja, to egzekucja. (Nawiasem: te widełki cenowe warto przed publikacją zweryfikować w pierwotnych danych BloombergNEF, raport cytuje je dość swobodnie.) W farmacji zaledwie 0,5% substancji czynnych z polskiej listy leków krytycznych powstaje w kraju, a 90% składników antybiotyków pochodzi z jednego państwa.
W przetargach ogłaszanych przez samorządy najważniejszym kryterium pozostaje cena tak więc polskie państwo, opłakując deindustrializację, jednocześnie kupuje chińskie lampy, chińskie autobusy i chińskie koparki, w tym te pracujące przy infrastrukturze krytycznej. „Samochód z Chin może nie wjechać do jednostki wojskowej, ale chińska koparka przy infrastrukturze krytycznej już przechodzi” (jak mówi jeden z przedsiębiorców w raporcie). Trudno o lepsze podsumowanie stanu naszej powagi strategicznej.
Polscy przedsiębiorcy widzą to wszystko z bezlitosną jasnością. 71% z 562 badanych firm MŚP ocenia wpływ chińskiej ekspansji negatywnie. Cytaty z badania brzmią jak komunikaty z tonącego okrętu: „Walczymy o przetrwanie”. „Nas już nie ma, tylko jeszcze o tym nie wiemy”. „Wybiją konkurencję, a potem podniosą ceny”. I może najbardziej gorzki, bo pozbawiony złudzeń co do obu stron: „Trudno mieć Chińczykom za złe, że grają inteligentnie. Ale my nie powinniśmy im tego ułatwiać”.
A ułatwiamy bardzo skutecznie. Symbolem niech będzie wstęp do raportu autorstwa wiceministra rozwoju Michała Jarosa czyli polityka, który firmuje dokument o egzystencjalnym zagrożeniu, po czym pisze w nim, że „odpowiedzią na globalne wyzwania nie może być rezygnacja z otwartości gospodarczej”.
Otwartości na system, który sam otwarty nie jest ani trochę, który subsydiuje własne firmy od trzech do ośmiu razy hojniej niż państwa OECD (łączny ekwiwalent fiskalny chińskiej polityki przemysłowej MFW szacuje na 4,4% PKB, blisko 800 miliardów dolarów rocznie) i który słowo „wzajemność” traktuje jako zachodni przesąd. To jest dokładnie ta rytualna formuła, którą europejskie elity powtarzają od dwudziestu lat, podczas gdy druga strona metodycznie realizuje plan opisany czarno na białym we własnych dokumentach partyjnych.
Sam udział polityka PO w takim raporcie jest, przyznaję, sygnałem zmiany paradygmatu - jeszcze pięć lat temu byłby nie do pomyślenia, ale umówmy się, że między „zaczynamy dostrzegać problem” a „robimy cokolwiek” w Polsce mogą minąć dekady a już obecnie znika 45 tysięcy miejsc pracy.
Czego ten raport nie mówi
Po pierwsze, wspomniana już metodologia części makroekonomicznej.
Szacunki strat oparte na scenariuszu kontrfaktycznym „co by było, gdyby udziały rynkowe z 2023 r. się utrzymały” mają wbudowane założenie, że cała zmiana to wina Chin a przecież część problemów europejskiego przemysłu (ceny energii po odcięciu rosyjskiego gazu, własna nadregulacja, demografia) jest samodzielnym dziełem Europy. Raport zresztą sam to przyznaje w rozdziałach sektorowych, po czym w executive summary wraca do jednoprzyczynowej narracji.
Po drugie, warto pamiętać, kto mówi. Głos „polskiego biznesu” w raporcie to głos firm konkurujących z chińskim importem czyli z definicji nie słychać w nim importerów, dystrybutorów ani konsumentów, dla których tania chińska lampa czy tani samochód to nie katastrofa, lecz realny wzrost siły nabywczej.
Postulat ceł 70–100% na wyroby gotowe, który pada w badaniu, oznaczałby transfer od polskich gospodarstw domowych do polskich producentów (być może uzasadniony strategicznie, ale uczciwie byłoby nazwać jego koszt).
Po trzecie ciekawy wątek, który znalazłem w starszym, ale wciąż aktualnym tekście Damiana Adamusa w Nowym Ładzie, że nie należy przeceniać roli samych subsydiów. Wniosek, że wystarczy „dosypać dolarów” do europejskiego przemysłu i dominacja Chin się skończy, jest błędny. Chińska przewaga w dojrzałych technologiach opiera się dziś w znacznej mierze na efektywności, klastrach, szybkości iteracji i realnych innowacjach bo taki BYD składa kilkanaście tysięcy wniosków patentowych tam, gdzie Tesla składa kilkaset. Amerykańska IRA, z jej setkami miliardów, po dwóch latach miała 40% dużych projektów opóźnionych lub wstrzymanych. Protekcjonizm bez zdolności przemysłowych to tylko droższe zakupy.
Albo przy stole, albo w menu
Co więc zostaje?
Raport formułuje rekomendacje rozsądne, choć znane: szybkie i automatyczne instrumenty ochrony handlu zamiast wielomiesięcznych konsultacji, zasada wzajemności, zamówienia publiczne jako narzędzie polityki przemysłowej (odejście od dyktatu najniższej ceny na rzecz całkowitego kosztu posiadania i klauzul local content) realna egzekucja norm wobec platform e-commerce (5,5 miliarda paczek rocznie z Chin do UE, 93% wszystkich takich przesyłek), inwestycje w zdolności produkcyjne od leków krytycznych po magnesy (dla Polski dodatkowo: wyjście z roli white-label, transformacja miksu energetycznego, budowa marek).
Wszystko to prawda. Ale najciekawsza myśl z całej tej debaty jest polityczna, nie techniczna, i wypowiedział ją Mazur: Polska ma dziś historyczną okazję, by przestać być w tej sprawie pasażerem. Jesteśmy (wraz z Czechami, Słowacją i tą częścią niemieckiego Mittelstandu, która również płaci rachunek za pekińskie romanse swoich koncernów) naturalnym trzonem koalicji państw i środowisk najbardziej narażonych na chiński szok 2.0.
Względnie niższa ekspozycja eksportowa (15% wobec 32% Niemiec) daje nam paradoksalnie swobodę mówienia głośno tego, czego Berlin powiedzieć nie może, bo lobbing własnych koncernów zawiązał mu usta.
Warszawa mogłaby być jednym z liderów nowej europejskiej polityki przemysłowej gdyby tylko chciała czegoś więcej, niż firmowania raportów wstępami o niesłabnącej wierze w otwartość.
Na razie jednak każda kolejna decyzja zakupowa (publiczna i prywatna) pogłębia uzależnienie. Gmina kupuje lampę za 370 złotych, bo jest o dwadzieścia złotych tańsza od samej polskiej obudowy, i trudno mieć do skarbnika pretensje.
Tyle że suma stu tysięcy takich racjonalnych decyzji to nieodwracalna decyzja strategiczna, której nikt nigdy formalnie nie podjął. Chiny doskonale rozumieją, że wojny przemysłowe wygrywa się właśnie tak więc nie jednym uderzeniem, lecz milionem przetargów rozstrzygniętych ceną.
Tylko, że my wciąż czekamy, aż ktoś wypowie tę wojnę oficjalnie, żebyśmy mogli z czystym sumieniem zacząć się bronić. Ale nie zanosi się na to. Jak ujął to Mazur, parafrazując starą waszyngtońską maksymę: albo siedzisz przy stole, albo jesteś w menu.
Sądząc po danych z 2025 roku, kelner właśnie przyjmuje zamówienie.
Artur Kurasiński
NEWSY WARTE TWOJEJ UWAGI:
Przeszukałem cały Internet w poszukiwaniu najciekawszych/najważniejszych historii dotyczących technologii ;)
ARMIA USA TNIE BUDŻET NA TOKENY
Amerykańska armia błyskawicznie wyczerpała pulę tokenów przeznaczoną na korzystanie z generatywnej AI, mimo wcześniejszych zapowiedzi praktycznie nieograniczonego dostępu. W efekcie przywrócono limity użycia, co pokazuje, że masowe wdrażanie sztucznej inteligencji potrafi zaskoczyć nie tylko możliwościami, ale też kosztami i skalą wykorzystania.
HUANG BRONI CHIŃSKIEJ AI
Jensen Huang uważa, że amerykańskie firmy powinny móc swobodnie korzystać z otwartych modeli AI tworzonych w Chinach, zamiast je blokować. Szef Nvidii przekonuje, że większa otwartość przyspieszy innowacje i wzmocni konkurencyjność USA, choć jego stanowisko stoi w sprzeczności z rosnącymi obawami części administracji i branży AI.
CHIŃSKI AI POWSTRZYMAŁ AMERYKAŃSKI AI?
Eksperci alarmują, że autonomiczny incydent z udziałem modeli OpenAI i platformy Hugging Face może być przełomowym momentem dla bezpieczeństwa sztucznej inteligencji. Coraz więcej głosów wskazuje, że branża potrzebuje znacznie skuteczniejszych mechanizmów kontroli, zanim podobne zdarzenia staną się codziennością.
CHINY STAWIAJĄ NA OPEN-SOURCE AI
Pekin konsekwentnie promuje otwarte modele AI i ich szerokie wdrażanie, próbując zbudować globalny ekosystem, który podważy skuteczność amerykańskich ograniczeń technologicznych. Taka strategia ma nie tylko przyspieszyć rozwój chińskiej sztucznej inteligencji, ale również zwiększyć wpływy Chin na światowym rynku i w kształtowaniu standardów AI.
POLITYCY CHCĄ „WYŁĄCZNIKA AWARYJNEGO” DLA AI
Coraz więcej polityków apeluje o wprowadzenie obowiązkowego mechanizmu awaryjnego wyłączania systemów AI po doniesieniach o nieprzewidywalnym zachowaniu niektórych modeli. Dyskusja pokazuje, że wraz z rozwojem sztucznej inteligencji rośnie presja na stworzenie skuteczniejszych zabezpieczeń i regulacji.
UE UKARAŁA GOOGLE NA 890 MLN EURO
Komisja Europejska nałożyła na Google karę 890 mln euro za faworyzowanie własnych usług w wyszukiwarce oraz ograniczanie deweloperom możliwości kierowania użytkowników do tańszych ofert poza Google Play. Decyzja może zaostrzyć napięcia handlowe między UE a administracją Donalda Trumpa, która krytykuje europejskie regulacje wymierzone w amerykańskie firmy technologiczne.
WERYFIKACJA TWARZĄ NA FACEBOOKU
Meta wprowadza bezpłatną funkcję Facebook Verified, która pozwala potwierdzić, że za profilem stoi prawdziwa osoba, poprzez krótkie nagranie selfie porównywane ze zdjęciami profilowymi. Rozwiązanie ma pomóc w walce z fałszywymi kontami tworzonymi przy użyciu AI, ale już wywołuje dyskusję o prywatności i wykorzystaniu danych biometrycznych.
GIGANCI AI BRONIĄ OTWARTYCH MODELI
Nvidia, Microsoft, Meta i ponad 20 innych firm zaapelowały do amerykańskich decydentów o niewprowadzanie zbyt restrykcyjnych przepisów dotyczących otwartych modeli AI. Sygnatariusze przekonują, że takie rozwiązania napędzają innowacje, zwiększają konkurencję i wzmacniają bezpieczeństwo, zamiast koncentrować rozwój sztucznej inteligencji w rękach kilku zamkniętych platform.
TRAGEDIA UKRYWANEJ TERAPII GENOWEJ
Śledztwo ujawnia, że śmierć sześcioletniej dziewczynki po eksperymentalnej terapii edycji genów w Chinach przez długi czas nie została podana do wiadomości publicznej, mimo poważnych pytań o bezpieczeństwo i nadzór nad badaniem. Sprawa ponownie rozpala debatę o granicach medycyny eksperymentalnej, odpowiedzialności badaczy oraz przejrzystości w prowadzeniu badań klinicznych.
LUDDYZM NA WESOŁO
W Nowym Jorku rośnie ruch osób, które świadomie odcinają się od Big Tech, organizując wydarzenia bez telefonów, mediów społecznościowych i algorytmów. Inicjatywa pokazuje, że dla części młodego pokolenia cyfrowy detoks staje się nie tylko modą, ale także formą społecznego sprzeciwu wobec dominacji technologii.
Świetne podsumowanie analizy, czytelne i zrozumiałe przedstawienie zagadnienia. Dziękuję.
Zatrzymała mnie notka o wyczerpanym budżecie na tokeny, bo mam własny, mikroskopijny odpowiednik. Policzyłem swoje tygodniowe zużycie asystenta po cenniku API: jakieś 110 dolarów, a w abonamencie ten sam ruch kosztuje mnie kilka złotych. To, co wyglądało na problem z ceną, okazało się problemem z harmonogramem. Nie wiem, czy przy ogromnej bazie użytkowników wygląda to tak samo; podejrzewam, że trudniejsze od ceny robi się samo policzenie, kto ile spala.